Tony Judt
Η δόξα των σιδηροδρόμων
Εκδόσεις ΜΙΕΤ, 2013
Λίγο πριν πεθάνει, ο Βρετανός ιστορικός και δοκιμιογράφος Τόνυ Τζαντ (1948 – 2010), καθηλωμένος από μια δύσκολη περίπτωση σκλήρυνσης, διαισθάνεται ότι δεν θα μπορέσει μελλοντικά να ανέβει και πάλι στο αγαπημένο του τρένο? το μέσο με το οποίο μεγάλωσε στη βρετανική επαρχία τη δεκαετία του ’60, αυτό που τον ταξίδεψε σε ονειρικούς προορισμούς.
Ο Τζαντ ανήκει σε μια γενιά που βλέπει τα πράγματα με κοινωνικά προσδιορισμένο τρόπο. Έτσι, η ανάλυσή του για το τρένο είναι –παρά τη μικρή έκταση του κειμένου– μια διεισδυτική ματιά τόσο στην εικόνα του σιδηροδρόμου όσο και στην ουσία του.
Όσο αφορά την «εικόνα», ο Τζαντ θεωρεί το τρένο σύμβολο της νεοτερικότητας? το μέσο εκείνο που επαναπροσδιόρισε τα όρια του κόσμου και διαμόρφωσε το νέο αστικό χώρο: οι πόλεις έγιναν μεγαλύτερες από τα εκατομμύρια εσωτερικών μεταναστών που έφεραν τα τρένα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ χωριά ερήμωσαν διότι το τρένο… δεν πέρασε από δίπλα τους.
Ο Τζαντ θα σταθεί και στα μεγαλόπρεπα κτίρια των σιδηροδρομικών σταθμών, τα επιβλητικά οικοδομήματα στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα? κτίρια εμβληματικά για τις πόλεις που τα φιλοξένησαν, χώροι κοινωνικής ζύμωσης και πολιτισμού, ορισμένα από τα οποία είναι πλέον μουσεία.
Εκεί όμως που ο Τζαντ γίνεται υπέροχος, εκεί που ο αιχμηρός κοινωνικός επιστήμονας αναλαμβάνει τη σκυτάλη από το ρομαντικό ιστορικό, είναι όταν αναλαμβάνει να υπερασπιστεί το μέσο και να μας θυμίσει από πού έρχεται και τι αντιπροσωπεύει.
Ο (σοσιαλδημοκράτης) Τζαντ θεωρεί το σιδηρόδρομο κοινωνική κατάκτηση: «Οι σιδηρόδρομοι ήσαν και παραμένουν το αναγκαίο και φυσικό συμπλήρωμα για την ανάδειξη μιας κοινωνίας των πολιτών. Συνιστούν ένα συλλογικό εγχείρημα προς όφελος του ατόμου» γράφει. Προηγούμενα έχει εξιστορήσει την άνοδο και την πτώση του σιδηροδρόμου (υπέρ της ιδιωτικότητας του αυτοκίνητου), ενώ με σκέψη που θα ζήλευε και ο πιο έμπειρος… logistician εξηγεί γιατί δεν συμφέρει η χρήση της οδικής μεταφοράς για συγκεκριμένες αποστάσεις και γιατί το τρένο αποτελεί μια «πράσινη» επιλογή που συνδέεται με τις νέες παγκόσμιες τάσεις.
«Αν χάσουμε τους σιδηρόδρομους δε θα έχουμε χάσει απλώς ένα πολύτιμο πρακτικό εφόδιο, που η αναπλήρωση ή η ανάκτησή του θα ήταν αφόρητα δαπανηρή. Θα έχουμε αποδεχτεί ότι λησμονήσαμε πώς να ζούμε συλλογικά» γράφει, και μας θυμίζει ότι η Μάργκαρετ Θάτσερ –η θεά του άγριου νεοφιλελευθερισμού και της ατομικότητας– δεν έμπαινε ποτέ σε τρένο.
