Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών και οι συνεργάτες της στον κλάδο των μεταφορών και των logistics καλούνται να προσαρμοστούν σε μια σειρά νέων νομοθεσιών / παρεμβάσεων που στόχο έχουν τη μεγαλύτερη διαφάνεια στη διακίνηση τροφίμων και την προστασία του τελικού καταναλωτή.
Τα περυσινά περιστατικά παραπλάνησης του καταναλωτικού κοινού που είχαν σχέση με το κρέας αλόγου, καθώς και η πρόσφατη κρίση στο γάλα, έχουν θορυβήσει την ευρωπαϊκή βιομηχανία τροφίμων – ποτών, ενώ και στις ΗΠΑ λαμβάνονται πλέον ορισμένες σημαντικές αποφάσεις? η εφοδιαστική αλυσίδα των τροφίμων βρίσκεται στο επίκεντρο αυτών των παρεμβάσεων. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι στη Δύση πέφτουν θύματα διατροφικών σκανδάλων, ενώ πολλαπλασιάζονται τα περιστατικά ανθρώπων που προσβάλλονται από επιδημίες συνδεόμενες με τα τρόφιμα, με τη σαλμονέλα να είναι η πιο διαδεδομένη απειλή.
Από το 2014 αναμένεται να ισχυροποιηθεί στις ΗΠΑ ο νόμος Food Safety Modernization Act (FSMA) –σε μια προσπάθεια πρόληψης περισσότερο, παρά επίλυσης προβλημάτων. Στις αρχές τους έτους η Food and Drug Administration (FDA), η σημαντική αυτή ομοσπονδιακή Αρχή, λάνσαρε δύο νέους κανονισμούς, απ’ τους οποίους ο ένας αφορά την πρόληψη προβλημάτων (Preventative Controls) κι ο άλλος τους ελέγχους της παραγωγής (Produce Rule).
Σύμφωνα με τη νέα νομοθεσία, κάθε εταιρεία που δραστηριοποιείται στον κλάδο θα πρέπει να διαθέτει ένα πιστοποιημένο γραπτό σχέδιο ασφάλειας, το οποίο να προσδιορίζει συγκεκριμένους, εφαρμόσιμους ελέγχους. Το σχέδιο θα πρέπει επίσης να προσδιορίζει πιθανούς βιολογικούς, χημικούς ή φυσικούς κινδύνους. Στην απέναντι πλευρά του ωκεανού, στην Ευρώπη των συνεχόμενων σκανδάλων, η Κομισιόν δεν ξέρει από πού να αρχίσει και πού να τελειώσει: η ιχνηλασιμότητα των παρτίδων, η αναγραφή διατροφικών δεδομένων στις ετικέτες και ο έλεγχος των εισαγωγών από τρίτες χώρες είναι μερικά από τα κύρια θέματα της ατζέντας.
Όσο για την Ελλάδα, όλη η παλέτα των προβλημάτων είναι παρούσα: τα συνήθη διατροφικά σκάνδαλα, τα προβλήματα των ελληνικών εξαγωγών στις χώρες της δυτικής Ευρώπης, οι περίεργες «ελληνοποιήσεις» και οι ανεξέλεγκτες εισαγωγές κ.ά. Όλα τα προβλήματα συνδέονται με τις εφοδιαστικές αλυσίδες και τα διάφορα επίπεδα ελέγχου.
Το μείζον θέμα του τελευταίου διαστήματος είναι οι αναγραφόμενες πληροφορίες στις ετικέτες των τροφίμων και ειδικά εκείνες που αφορούν τις αλλεργίες. Τώρα πλέον οι αλλεργιογόνες ουσίες θα πρέπει να αναφέρονται με ιδιαίτερα μεγάλη προσοχή στην ετικέτα, ενώ θα πρέπει να γίνεται αυστηρός έλεγχος στην ταύτιση της ετικέτας με το περιεχόμενο.
Η πλευρά των logistics
Το ενδιαφέρον είναι ότι στις περισσότερες περιπτώσεις οι νομοθεσίες και οι κανονισμοί που ενσωματώνονται αφορούν όχι μόνο τις αμιγώς παραγωγικές επιχειρήσεις, τους χώρους δηλαδή παραγωγής και τυποποίησης των τροφίμων – ποτών, αλλά και τους συνεργάτες της εφοδιαστικής αλυσίδας: τους χώρους αποθήκευσης και τις μεταφορικές εταιρείες. Ειδικά για τις τελευταίες, οι αναλυτές εφοδιαστικών αλυσίδων συνιστούν ότι θα πρέπει να προσεγγίσουν περισσότερο τη βιομηχανία προκειμένου να ενημερωθούν για όλες τις εξελίξεις που αφορούν την αποστείρωση του μεταφορικού εξοπλισμού και τη διατήρηση της ψυκτικής αλυσίδας.
«Η FDA έχει μια ολιστική προσέγγιση των θεμάτων ασφάλειας τροφίμων, κοιτώντας τη συνολική εφοδιαστική αλυσίδα» αναφέρει ο Bob Whitaker, επικεφαλής της επιστημονικής επιτροπής στην Produce Marketing Association (PMA). «Είναι λίγο δύσκολο να υπολογίσει κανείς ποια θα είναι η επίδραση των νέων κανονισμών στις μεταφορές? είναι όμως σίγουρο ότι η βιομηχανία τροφίμων – ποτών έχει την ευθύνη για την αξιολόγηση και ανάλυση κινδύνου και τη διεξαγωγή προληπτικών ελέγχων» επισημαίνει.
Από την άλλη πλευρά, η δεύτερη αμερικανική νομοθεσία, η Produce Rule, απαιτεί από τις παραγωγικές μονάδες να αναπτύξουν standards που να ελαχιστοποιούν τον κίνδυνο και να λαμβάνουν δράσεις ενάντια σε προβλεπόμενους κινδύνους. Φαίνεται πως τα υπάρχοντα συστήματα διασφάλισης ποιότητας δεν αρκούν. Και οι δύο νομοθετικές παρεμβάσεις είναι σε επίπεδο προτάσεων –δεν έχουν ακόμα δεσμευτική ισχύ στη βιομηχανία των μεταφορών. Θα αποκτήσουν ισχύ νόμου όμως μετά τις 16 Μαΐου, μετά την περίοδο δημόσιας διαβούλευσης. Οι κανονισμοί της FSMA αναμένεται να επηρεάζουν την καθημερινότητα των αποστολέων με διάφορους τρόπους, από την λεπτομερή αποστείρωση του εσωτερικού των οχημάτων μεταφοράς μέχρι την απόλυτη ιχνηλασιμότητα των φορτίων. Η αξιοποίηση των σωστών τεχνολογιών μπορεί να διασφαλίσει τη συμμόρφωση των επιχειρήσεων.
Σε μια τέτοια προσπάθεια οι τεχνολογίες RFID αναμένεται να παίξουν σημαίνοντα ρόλο, αν και –όπως φαίνεται– στην Ευρώπη η αισιοδοξία δεν είναι ανάλογη. Για παράδειγμα, η υπεύθυνη διασφάλισης ποιότητας στην ελληνική γαλακτοβιομηχανία Μαδρέκας, η Παγώνα Κλεπετσάνη, μας ανέφερε σχετικά: «Είχαμε συμμετάσχει στο παρελθόν σε πρόγραμμα ανάπτυξης ετικετών οι οποίες άλλαζαν χρώμα καθώς το προϊόν –κυρίως από το χώρο των κρεατοσκευασμάτων και των γαλακτοκομικών– πλησίαζε στη λήξη του. Η Κομισιόν όμως διέκοψε τη χρηματοδότησή του, ενώ οι εταιρείες δεν μπορούν να το αναπτύξουν μόνες τους διότι είναι πολύ ακριβό».
Από την πλευρά του ο Σπύρος Κυρούσης, επικεφαλής του τμήματος logistics στην ΑΒ Βασιλόπουλος, δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξος για τη συγκεκριμένη τεχνολογία: «Πριν από μια 10-ετία μιλάγαμε και πάλι για RFID, θεωρώντας πιθανή την επικράτησή του. Παρά το γεγονός όμως ότι το κόστος του έχει πέσει κατά πολύ, η αγορά φαίνεται πως δεν το χρησιμοποιεί».
Οδικές μεταφορές
Σε διάφορες χώρες του κόσμου οι νομοθεσίες για τις εκπομπές ρύπων που συνδέονται με τη γεωργία γίνονται ολοένα και πιο αυστηρές, προκειμένου η αγροτική παραγωγή –η οποία θεωρείται ενεργοβόρα– να μειώσει το περιβαλλοντικό αποτύπωμά της. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε ορισμένες κεντροευρωπαϊκές χώρες αλλά και στις ΗΠΑ προωθούνται νέες νομοθεσίες για τις εκπομπές ρύπων από τα γεωργικά μηχανήματα και τα φορτηγά μεταφοράς αγροτοδιατροφικών προϊόντων. Στις ΗΠΑ, η California Air Resource Board (CARB) με έδρα το Σακραμέντο προωθεί αυτό το διάστημα το Diesel Risk Reduction Plan, μετεξέλιξη ενός παλαιότερου προγράμματος υπό τον τίτλο Tractor-Trailer Greenhouse Gas Regulation.
Η νομοθεσία εκείνη αποτελούσε τμήμα μιας ευρύτερης προσπάθειας της αμερικανικής κυβέρνησης υπό το γενικό τίτλο SmartWay. Θυμίζουμε ότι το συγκεκριμένο –δημόσιας χρηματοδότησης– πρόγραμμα μεταφέρθηκε στην Ευρώπη το 2010 και ξεκίνησε επίσημα πέρυσι ως Green Freight Europe.
Αλλαγές αναμένονται και στο ωράριο εργασίας των οδηγών (μείωση των ωρών εργασίας τους ανάμεσα σε δύο διαλείμματα ανάπαυσης). Όπως είναι φυσικό, οι ενώσεις ιδιοκτητών όπως η American Trucking Associations διαμαρτύρονται εκτιμώντας ότι αν περάσουν οι συγκεκριμένες νομοθεσίες, οι εταιρείες θα δρομολογούν περισσότερα οχήματα για να καλύψουν τις ήδη υπάρχουσες ανάγκες μεταφορικού έργου, με αποτέλεσμα και οικονομικά να αιμορραγήσουν αλλά και σε κίνδυνο να θέσουν την οδική ασφάλεια και το περιβάλλον.
Οι ενώσεις των ΗΠΑ αναμένεται να πιέσουν μέχρι το καλοκαίρι? είναι αμφίβολο όμως αν θα τα καταφέρουν. Τέλος, αναμένεται η επέκταση της χρήσης των electronic onboard recorders (EOBRs). Θυμίζουμε ότι πρόκειται για συσκευή η οποία μετράει το χρόνο που το φορτηγό είναι σε κίνηση, είναι παρόμοιο με τον ταχογράφο και θεωρείται η αμερικανική εκδοχή του ευρωπαϊκού ψηφιακού ταχογράφου.
Οι περισσότερες εταιρείες τροφίμων διαθέτουν συστήματα διασφάλισης ποιότητας. Αυτά όμως δεν είναι απλώς για να επιδεικνύονται και τα έγγραφά τους δεν πρέπει απλώς να υπογράφονται δύο-τρεις ημέρες… πριν την επιθεώρηση, αλλά θα πρέπει να τηρούνται οι δεσμεύσεις που αναλαμβάνονται.
Ελλάδα: Απαιτητική αγορά
Τι γίνεται όμως στην Ελλάδα, η οποία από τη μια πλευρά βλέπει την παρατεταμένη κρίση να έχει τσακίσει μέρος του παραγωγικού ιστού και του εμπορίου, ενώ από την άλλη καταγράφει ενθαρρυντική αύξηση των εξαγωγών και ειδικά των αγροδιατροφικών προϊόντων; Το L&M συνομίλησε με επαγγελματίες που γνωρίζουν την εφοδιαστική αλυσίδα των τροφίμων και παρακολουθούν συστηματικά τις τάσεις που επικρατούν στην αγορά. Οι απόψεις δεν είναι πάντα ταυτόσημες.
Ξεκινάμε με το χώρο του μεγάλου λιανεμπορίου, εκεί όπου σήμερα χτυπά η καρδιά της ελληνικής οικονομίας? έναν κλάδο ο οποίος έχει υποστεί σημαντικές μειώσεις τζίρου αλλά αντιστέκεται στην κρίση. «Οι εφοδιαστικές αλυσίδες έχουν αλλάξει, και από το "πουλάω ό,τι έχω στην αποθήκη μου", έχουμε περάσει πλέον στο "έχω στην αποθήκη μου αυτό που θέλει ο πελάτης"» υποστηρίζει ο Σπύρος Κυρούσης, senior vice president logistics στην ΑΒ Βασιλόπουλος. Το στέλεχος της μεγάλης λιανεμπορικής επιχείρησης εκτίμησε ότι με 37.000 κωδικούς (τόσους διαχειρίζεται η εταιρεία του) και με ένα μεγάλο ποσοστό από αυτούς να αφορούν τρόφιμα και ποτά, η εφοδιαστική αλυσίδα είναι μια δύσκολη υπόθεση.
«Έλεγχοι γίνονται και από εμάς εσωτερικά αλλά και προς τους προμηθευτές μας» μας είπε ο Σπ. Κυρούσης, ο οποίος όμως διευκρίνισε: «Οι έλεγχοι μοιάζουν με τις εξετάσεις που κάνουμε για την υγεία μας: Δεν ξεκινάμε από τις πιο σύνθετες και περίπλοκες, αλλά από τις απλές εξετάσεις αίματος και προχωράμε σε πιο ειδικευμένες ,αν υπάρχει πρόβλημα. Δεν πάμε να βρούμε το απίθανο, διότι και οι έλεγχοι έχουν ένα όριο. Δεν μπορούμε να κάνουμε συνεχώς ελέγχους για οτιδήποτε απίθανο μπορεί να σκεφτεί ο ανθρώπινους νους? έλεγχοι γίνονται σε επίπεδα και εφόσον υπάρχει υπόνοια για κάποιο πρόβλημα που μπορεί να ανακύψει».
Η υπεύθυνη διασφάλισης ποιότητας στην ελληνική γαλακτοβιομηχανία Μαδρέκας, η Παγώνα Κλεπετσάνη, μας λέει: «Η Ελλάδα θεωρείται γενικά μια δύσκολη στις διατροφικές συνήθειες χώρα, και για το λόγο αυτό η νομοθεσία είναι αυστηρή. Να φανταστείτε ότι το γιαούρτι με κομμάτια φρούτων εμείς δεν το θεωρούμε γιαούρτι αλλά επιδόρπιο γιαούρτης, ενώ π.χ. στις ΗΠΑ θεωρείται κανονικά γιαούρτι. Οι Αμερικανοί είναι σε κάποια πράγματα ελαστικότεροι από μας…». Η τεχνολόγος τροφίμων και κάτοχος μεταπτυχιακού στην γαλακτοκομία είναι υπεύθυνη για ένα μεγάλο κομμάτι των διαδικασιών στην εταιρεία «Μανδρέκας», η οποία θεωρείται ένας από τους ανερχόμενους παίκτες στον ευαίσθητο κλάδο της γαλακτοκομίας και ειδικά στην παραγωγή γιαούρτης. Η εταιρεία παρασκευάζει επώνυμα και private label προϊόντα, και στο πελατολόγιό της –εκτός από τις μεγάλες λιανεμπορικές αλυσίδες– ανήκουν μεγάλοι δημόσιοι οργανισμοί όπως φυλακές, νοσοκομεία κ.ά.
Το εργοστάσιο της εταιρείας στην Κόρινθο είναι πιστοποιημένο κατά ΙSO 22 000 για να καλύπτει τις απαιτήσεις των πελατών, απ’ τους οποίους ποσοστό 90% ανήκει στο Δημόσιο. Η εταιρεία είναι υποχρεωμένη να διαθέτει πιστοποίηση σε σύστημα ασφάλειας και ποιότητας προκειμένου να μπορεί να συμμετέχει στους μειοδοτικούς διαγωνισμούς. Όπως μας ενημέρωσε η Π. Κλεπετσάνη, η εταιρεία «Μανδρέκας» εξάγει κομμάτι της παραγωγής της στην Ιταλία? έτσι είναι υποχρεωμένη να συμμορφώνεται όχι μόνο με το ISO 22 000 αλλά και με ευρωπαϊκά πρότυπα, όπως το διαδεδομένο και ευρωπαϊκά αποδεκτό International Featured Standards (IFS), το οποίο υιοθετεί μέχρι σήμερα η εταιρεία.
Ζητάμε από την υπεύθυνη ποιότητας της γαλακτοβιομηχανίας να μας αξιολογήσει την κατάσταση που επικρατεί αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα και το επίπεδο κινδύνου: «Το πιο σημαντικό πρόβλημα των τελευταίων μηνών στην Ελλάδα ήταν η αφαλατοξίνη στο γάλα, μια μυκοτοξίνη η οποία περνάει στο ζώο μέσω της διατροφικής αλυσίδας και σε αθροιστική συγκέντρωση προκαλεί καρκινογενέσεις. Πέρυσι υπήρξε peak του προβλήματος στη χώρα μας, και παρά το γεγονός ότι δεν έγινε ιδιαίτερα γνωστό, σας πληροφορώ ότι χρειάστηκε να αποσυρθούν πολλά γάλατα…».
Ο ʼγγελος Αφράτης, γεωπόνος τεχνολόγος τροφίμων, εργάζεται στην εταιρεία συμβούλων Food Grade η οποία προσφέρει υπηρεσίες στους τομείς της ασφάλειας τροφίμων, της ανάπτυξης επιχειρήσεων και της τεχνολογίας τροφίμων. Γνωρίζοντας ευρύ φάσμα της εφοδιαστικής αλυσίδας των τροφίμων, διατηρεί επιφυλάξεις για το επίπεδο της ελληνικής αγοράς. Μιλώντας για το ζήτημα των προληπτικών ελέγχων, που βρίσκονται στο επίκεντρο της νέας φιλοσοφίας των Αμερικανών, ο συνομιλητής μας επισημαίνει την ανάγκη ελέγχων: «Το μείζον θέμα του τελευταίου διαστήματος είναι οι αναγραφόμενες πληροφορίες στις ετικέτες των τροφίμων και ειδικά εκείνες που αφορούν τις αλλεργίες. Τώρα πλέον οι αλλεργιογόνες ουσίες θα πρέπει να αναφέρονται με ιδιαίτερα μεγάλη προσοχή στην ετικέτα, ενώ θα πρέπει να γίνεται αυστηρός έλεγχος στην ταύτιση της ετικέτας με το περιεχόμενο. Πρόσφατα παρατηρήθηκε το φαινόμενο να έχει επικολληθεί ετικέτα για αμύγδαλα σε συσκευασία η οποία στην πραγματικότητα περιείχε φιστίκια. Η συσκευασία αγοράστηκε και το περιεχόμενο καταναλώθηκε από παιδί που είχε αλλεργία και υπήρξε πρόβλημα. Το σύστημα έγινε πιο απλό για την προστασία του καταναλωτή. Είναι δηλαδή σημαντικό να ελέγχεται η ετικέτα στο εργοστάσιο κι όχι αργότερα».
Ο συνομιλητής μας διατηρεί επιφυλάξεις και για το επίπεδο στον κλάδο των μεταφορών: «Οι πελάτες μού μεταφέρουν αρκετά προβλήματα κατά τη διαδικασία της μεταφοράς. Για παράδειγμα, πελάτης μας παραπονέθηκε πρόσφατα ότι τα συσκευασμένα προϊόντα του ταξίδεψαν μαζί με απόβλητα κρεάτων. Όταν ρώτησε να μάθει τι περιείχαν κάποια ογκώδη δοχεία που είδε τυχαία στο φορτηγό, ο αυτοκινητιστής του αποκάλυψε την αλήθεια».
Ο ʼγγελος Αφράτης θεωρεί ότι το επίπεδο του κλάδου των μεταφορών έχει βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια, εξακολουθούν όμως να υπάρχουν περιπτώσεις «επαγγελματιών» που δεν θα έπρεπε να βρίσκονται στην αγορά. «Τα συστήματα διασφάλισης ποιότητας δεν είναι απλώς για να επιδεικνύονται και τα έγγραφα δεν πρέπει απλώς να υπογράφονται δύο-τρεις ημέρες… πριν την επιθεώρηση, αλλά θα πρέπει να τηρούνται οι δεσμεύσεις που αναλαμβάνονται» υποστηρίζει ο γεωπόνος της Food Grade.
Αεροπορικές μεταφορές
Τα ζητήματα του περιβάλλοντος έρχονται στο προσκήνιο καθώς η E.E. έχει θέσει μια σειρά στόχους που είναι ιδιαίτερα απαιτητικοί και προκαλούν αντιδράσεις. Πέρυσι το φθινόπωρο, η Κομισιόν αναγκάστηκε να αναβάλει την αναβάθμιση της νομοθεσίας στον τομέα των ρύπων, καθώς το αρμόδιο όργανό της, το European Union Emissions Trading Scheme (EU ETS), δέχεται πιέσεις από παντού. Στόχος του EU ETS είναι να θέσει ένα ανώτατο όριο εκπομπών αερίων ρύπων από τις αερομεταφορές σε όλη την ήπειρο, και αυτό το όριο να αφορά τόσο εσωτερικές όσο και διεθνείς πτήσεις, τόσο από ευρωπαϊκές όσο και από τρίτες αεροπορικές εταιρείες? κι εκεί υπάρχει πρόβλημα.
Οι ασιατικές εταιρείες αντιδρούν και θεωρούν ότι κάποια από τα προϊόντα τους – ειδικά τα τρόφιμα– που φτάνουν στην Ευρώπη αεροπορικώς θα επιβαρυνθούν με υπέρογκους «πράσινους δασμούς». Ήδη 17 κράτη, ασιατικά και αμερικανικά, συντονίζουν τις προσπάθειές τους στο πλαίσιο της International Air Transport Association (IATA) προκειμένου να συνεχίσουν την πίεση προς την Ευρώπη και τη «μονομερή ένταξη» των διεθνών πτήσεων στο Σχήμα του EU ETS. Έρευνες θέλουν τις εκπομπές ρύπων από τις αερομεταφορές να αυξάνονται 70% μέχρι το 2020 (σε σχέση με το 2005) και μέχρι 300% μέχρι το 2050 αν δεν ληφθούν μέτρα. Αν ληφθούν όμως, τότε μπορούν να αποτραπεί η έκλυση 176 εκατ. τόνων CO2 μέχρι το 2015.
Ψυκτική αλυσίδα: Συνεχής παρακολούθηση
«Για κάθε στάδιο της ψυχρής αλυσίδας απαιτείται πλέον τεκμηριωμένη αποστείρωση» υποστηρίζει ο Kevin Payne, senior director στο τμήμα marketing της καλιφορνέζικης εταιρείας παροχής υπηρεσιών πληροφορικής Intelleflex. Η αυστηρή και ακριβής παρακολούθηση των φορτίων μπορεί να αυξήσει τα έσοδα μιας επιχείρησης από τη μείωση των αλλοιωμένων –κι άρα άχρηστων πλέον– προϊόντων. Ανάλογα σημαντική εξέλιξη και πλεονέκτημα για την αλυσίδα των μεταφορών είναι η λεπτομερής τεκμηρίωση κάθε παλέτας? η τεκμηρίωση όχι μόνο για την παρακολούθηση της θερμοκρασίας αλλά και για το πότε και πού ένα προϊόν παράχθηκε, συσκευάστηκε, φορτώθηκε στο φορτηγό και παραδόθηκε-εκφορτώθηκε στο κέντρο διανομών. «Η πρόληψη είναι η βάση της νέας αμερικανικής νομοθεσίας» υποστηρίζει η Sue Challis, δημοσιογράφος και στέλεχος της FDA, και συμπληρώνει: «Το Κογκρέσο αναγνωρίζει ότι η πρόληψη είναι κοινή ευθύνη την οποία πρέπει να μοιράζονται όλοι οι κρίκοι της εφοδιαστικής αλυσίδας των τροφίμων. Η χρήση προληπτικών ελέγχων πρέπει να είναι καθημερινή πρακτική μέσα στη συνολική εφοδιαστική αλυσίδα».
