Αγγελική Παρδάλη Σελ. 530, Εκδόσεις Σταμούλη, Πειραιάς 2012
Οι γκραβούρες των αρχών του 19ου αιώνα παρουσιάζουν τον Πειραιά ως έναν μικρό φυσικό όρμο με λιγοστά καΐκια και σκόρπια σπιτάκια – παρόλο που σαν λιμάνι η περιοχή είχε μια ένδοξη προϊστορία συνδεδεμένη με τον Θεμιστοκλή. Ακριβώς σε εκείνο το μεταίχμιο, τη δεκαετία του 1830, την ώρα της σύστασης του νέου ελληνικού κράτους, βρίσκεται η χρονική αφετηρία του παρόντος τόμου, μια εξαιρετική ιστορική- οικονομική δουλειά την οποία υπογράφει η Αγγελική Παρδάλη, καθηγήτρια του Τμήματος Ναυτιλιακών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Πειραιά.
Η ανάλυσή της όμως είναι κατά πολύ ευρύτερη: παρουσιάζει την αφύπνιση αρχικά και την ανάπτυξη στη συνέχεια της ελληνικής οικονομίας την περίοδο 1800-1930, ξεκινώντας από τα σημαντικότερα ναυτιλιακά κέντρα της εποχής, στα οποία δεν περιλαμβανόταν ο Πειραιάς και περνώντας από τις κοιτίδες της βιομηχανικής ανάπτυξης sτον ελλαδικό χώρο (Σύρος). Στον Πειραιά θα επικεντρωθεί μετά το 1935, διότι τότε αποκτά, ελέω Αθήνας, και πάλι σημασία μετά από σχεδόν 15 αιώνες …ερημιάς. Είναι η εποχή που αναπτύσσεται ένα ιδιαίτερο διπολικό σύστημα που θα χαρακτηρίσει την κοινή ζωή/οικονομία των δύο πόλεων τις δεκαετίες που θα ακολουθήσουν.
Η χωροθέτηση των βιομηχανικών χώρων, η ανάπτυξη της βιομηχανίας, η συγκρότηση των πρώτων μεταφορικών δομών, η ακμή και η παρακμή του λιμανιού (μετά το 1900) αποτελούν τα σημαντικότερα κεφάλαια στο πρώτο μέρος του βιβλίου, μια συναρπαστική ιστορία ενός λιμανιού, μιας πόλης, μιας βιομηχανίας/οικονομίας, ενός έθνους ουσιαστικά.
Το δεύτερο μέρος του βιβλίου εξετάζει τον Πειραιά στην περίοδο μετά το 1930 και μέχρι το 1999, όταν μετατράπηκε από ένα ‘τοπικό’ σε ένα ‘εθνικό’ λιμάνι. Η δομή της ανάλυσης είναι και πάλι ευρεία: πρώτα εξετάζεται η διάρθρωση της ελληνικής οικονομίας την περίοδο 1930-1999 (από την αστικοποίηση μέχρι την πληθυσμιακή εξέλιξη κι από τον προστατευτισμό των ελληνικών προϊόντων, μέχρι το κεϋνσιανό μοντέλο των μεταπολεμικών δεκαετιών με πολλά στοιχεία). Στη συνέχεια ο Πειραιάς και το λιμάνι ‘χωροθετούνται’ μέσα στο πλαίσιο της ανάλυσης: ως κομμάτι του πολεοδομικού συγκροτήματος, ως αναπτυξιακός μοχλός, ως Οργανισμός (ίδρυση Απρίλιος 1930), ως τομέας απασχόλησης μέσα σε μια κοινωνία που υπέστη οβιδιακές μεταμορφώσεις.
Τα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου είναι αφιερωμένα στην ανάλυση της επιβατικής κι εμπορευματικής κίνησης στο λιμάνι καθώς και στις οικονομικές επιδόσεις του και προσφέρουν στον αναγνώστη πληθώρα αριθμητικών και οικονομικών στοιχείων, ενώ στο κλείσιμο η συγγραφέας κάνει μια εκτενή αναφορά στις ‘λιμενικές επιχειρηματικές συστάδες’ (clusters) που όλοι μας προσδοκούμε για τον Πειραιά αλλά δεν έχουμε δει ακόμα…
