Η άμυνα και η οικονομία αποτελούν τους κύριους παράγοντες ισχύος κάθε χώρας, και το σκληρό υπόβαθρο πάνω στο οποίο εδράζεται η εθνική στρατηγική της.
Άρθρο του δρ. Παναγιώτη Παλαιού, υποπλοίαρχου, επικεφαλής οικονομικού συμβούλου του Υφυπουργού Εθνικής Άμυνας (έντυπο τεύχος Φεβρουαρίου 2022).
Χωρίς ισχυρή οικονομία μειώνεται η ικανότητα μιας χώρας να εξοπλιστεί αμυντικά, ενώ χωρίς ισχυρή άμυνα αποδυναμώνεται η δυνατότητά της να διαμορφώσει ένα ασφαλές περιβάλλον για οικονομική ανάπτυξη. Ο ρόλος της στρατηγικής, επομένως, είναι σπουδαίος.
Η στρατηγική είναι μία έννοια άμεσα συνδεδεμένη με τις έννοιες των μέσων, του σκοπού και του αντίπαλου. Πρωτοπόρος στην αντίληψη της στρατηγικής υπήρξε ο Θουκυδίδης, το έργο του οποίου για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο είναι η πρώτη λεπτομερής παρουσίαση μιας θεωρίας υψηλής στρατηγικής.
Ο Liddell Hart (Βρετανός αξιωματικός, στρατιωτικός θεωρητικός και ιστορικός [1895-1970]) ορίζει τη στρατηγική ως την τέχνη της διανομής και της εφαρμογής των στρατιωτικών μέσων για την εκπλήρωση πολιτικών σκοπών. Ο ορισμός του πλησιάζει τη γνωστή αντίληψη του Κλαούζεβιτς (Πρώσου στρατιωτικού και συγγραφέα [1780-1831]) ότι ο πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα.
Σύμφωνα με τους Κ. Κολιόπουλο (αναπληρωτή καθηγητή του Τμήματος Διεθνών, Ευρωπαϊκών και Περιφερειακών Σπουδών του Παντείου Πανεπιστημίου) και Α. Γ. Πλατιά (καθηγητή Στρατηγικής στο τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς), η στρατηγική διακρίνεται ή ασκείται σε τέσσερα επίπεδα: στο τακτικό, στο επιχειρησιακό, στο επίπεδο στρατιωτικής στρατηγικής και στο επίπεδο υψηλής στρατηγικής.
Αναλυτικά, το τακτικό επίπεδο αφορά τη μάχη, δηλαδή το πώς θα γίνει αυτή και ποια θα είναι η συμπεριφορά των συγκεκριμένων μονάδων στο πεδίο. Το επιχειρησιακό επίπεδο αφορά τη στρατηγική που ακολουθείται σε μία συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή και περιλαμβάνει τη συνδυασμένη χρήση δυνάμεων και των τριών κλάδων. Η στρατιωτική στρατηγική αφορά τη χρήση των διαθέσιμων δυνάμεων και των τριών κλάδων, καθώς και των πυρηνικών δυνάμεων, με σκοπό την επίτευξη των στόχων που έχει θέσει η πολιτική ηγεσία. Η υψηλή στρατηγική περιλαμβάνει τη χρήση όλων των διαθέσιμων μέσων, δηλαδή οικονομίας, στρατού, διπλωματίας, τεχνολογίας και δημογραφικών δεδομένων, προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι που έχει θέσει η πολιτική ηγεσία της χώρας.
Εφόσον η υψηλή στρατηγική διαθέτει οικονομική διάσταση, η παράμετρος της οικονομικής – διοικητικής μέριμνας (military logistics) είναι βασική. Για να είναι αξιόμαχο το στράτευμα, θα πρέπει να έχει την κατάλληλη οικονομική – διοικητική μέριμνα, η οποία συνίσταται κυρίως στον εφοδιασμό με υλικά, στην τροφοδοσία, στις μεταφορές, στην επαρκή χρηματοδότηση και στη διαχείριση των οικονομικών πόρων. Όπως είναι λογικό, η οικονομική διάσταση δεν αφορά μόνο την προσπάθεια για ενίσχυση των φίλιων δυνάμεων, αλλά και την προσπάθεια για υπονόμευση της οικονομικής βάσης του αντιπάλου, έργο που αναλαμβάνει να διεκπεραιώσει η στρατιωτική στρατηγική.
Οι αλλαγές στην παγκόσμια δομή της οικονομίας και στο διεθνές σύστημα διεύρυναν τη σημασία του οικονομικού παράγοντα της υψηλής στρατηγικής. Η οικονομία δεν πολεμά, αλλά παρέχει τα μέσα για να γίνει ο πόλεμος. Χωρίς εφοδιασμό δεν μπορούμε να μιλάμε για συμμετοχή σε μάχη. Η ανάγκη για εξοικονόμηση πόρων και για αποδοτική χρήση των ήδη υπαρχόντων μπορεί να επιτευχθεί μέσα από τη λειτουργία ενός αποδοτικού συστήματος logistics, που θα διασφαλίζει την απόκτηση, την αποθήκευση, τη συντήρηση και τη διανομή των στρατιωτικών εξοπλισμών με χαμηλό κόστος.
Ουσιαστικά πρόκειται για έναν πόλεμο χωρίς όπλα, δηλαδή για έναν πόλεμο οικονομικό, διαχείρισης πόρων. Η οικονομική – διοικητική μέριμνα (military logistics) τίθεται πλέον ως ζήτημα επιβίωσης για τη διασφάλιση του αγαθού της άμυνας κάθε χώρας: «Φυσικά, ένας στρατός χωρίς τροφή και άλλες προμήθειες, είναι καταδικασμένος» (Σουν Τζου [Κινέζος αξιωματικός, συγγραφέας και φιλόσοφος, 771-476 π.Χ.]).
Τα επίπεδα των military logistics στον πόλεμο
Μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερα επίπεδα οικονομικής – διοικητικής μέριμνας κατά τις πολεμικές επιχειρήσεις (operations):
Α. Το τακτικό επίπεδο: O στόχος των στρατιωτικών επιχειρήσεων logistics σε τακτικό επίπεδο είναι να διατηρούν τη μαχητική δύναμη σε τακτικό επίπεδο. Οι κυριότερες λειτουργίες που περιλαμβάνονται σε αυτό το επίπεδο είναι η διοίκηση, ο έλεγχος και η δημιουργία δικτύου διανομής πολεμοφοδίων, προσωπικού και ειδικών για επισκευές, καθώς επίσης οι μεταφορές και ο ανεφοδιασμός σε καύσιμα.
Β. Το επιχειρησιακό επίπεδο: Οι κυριότερες λειτουργίες των logistics σε επιχειρησιακό επίπεδο είναι η κίνηση προς τα εμπρός (onward movement), η ενσωμάτωση των δυνάμεων (integration of forces), η διανομή στο θέατρο των επιχειρήσεων (theater distribution) και η αερομετακίνηση εντός του ίδιου θεάτρου επιχειρήσεων (intra-theater airlift).
Γ. Η στρατιωτική στρατηγική: Είναι εκείνη που εξασφαλίζει τη δημιουργία ενός αξιόπιστου δικτύου διανομής και εφοδιασμού με προσωπικό και υλικά, ενώ παράλληλα οργανώνει υπηρεσίες υγείας και λοιπές υποστηρικτικές διευκολύνσεις, διαχειρίζεται τα στρατηγικά αποθέματα και τα λοιπά στοιχεία του ενεργητικού των ενόπλων δυνάμεων και παρέχει υπηρεσίες πληροφόρησης.
Δ. Το στρατηγικό επίπεδο: Η υποστήριξη της στρατιωτικής βιομηχανικής βάσης και η διεύθυνση των στρατιωτικών βιομηχανικών εγκαταστάσεων άπτονται της οικονομικής διάστασης της υψηλής στρατηγικής. Αφορούν τη διαμόρφωση πολιτικής από την ηγεσία της χώρας με σκοπό την επίλυση του κύριου στρατιωτικού οικονομικού προβλήματος, που δεν είναι άλλο από την υλική υποστήριξη των πολεμικών επιχειρήσεων σε καιρό συγκρούσεων και τη διαμόρφωση μίας ισχυρής αμυντικής βιομηχανίας, που θα μπορέσει να στηρίξει τις ανάγκες σε υλικό και τεχνολογικά εξελιγμένο νέο οπλισμό.
Κύριος περιοριστικός παράγοντας είναι οι χρηματικοί και οι υλικοί πόροι. Επομένως, κάθε απόφαση σε επίπεδο υψηλής στρατηγικής, η οποία αφορά την αμυντική βιομηχανία της χώρας, πρέπει να λαμβάνεται υπό το πρίσμα του προαναφερθέντος εισοδηματικού περιορισμού (budget constraint).
