Η ΑΣΦΑΛΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΤΟΧΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤ’ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΧΗΜΙΚΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ. Η ΑΣΦΑΛΗΣ ΔΙΑΚΙΝΗΣΗ ΤΟΥΣ ΑΠΑΙΤΕΙ ΤΗΡΗΣΗ ΤΟΥ ΠΛΕΓΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΑΝΑΛΗΨΗ ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΩΝ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΩΝ.
ʼρθρο του Πάνου Σκαρλάτου*
Σε έρευνα που πραγματοποίησε το Πανευρωπαϊκό Συμβούλιο της Χημικής Βιομηχανίας (CEFIC) με τίτλο Chemical Logistics Vision 2020 γίνεται η πρόβλεψη ότι παρά τις διαφοροποιήσεις που αναμένονται στο παγκόσμιο χάρτη της παραγωγής των χημικών, ο όγκος των πωλήσεων και κατ’ επέκταση των διακινούμενων χημικών θα είναι ανοδικός.
Η διακίνηση των χημικών στην Ελλάδα Η ελληνική χημική βιομηχανία παρουσιάζει αρνητικό εμπορικό ισοζύγιο. Εφοδιάζεται κατά μέσο όρο το 80% των χημικών πρώτων υλών από Ε.Ε. και το υπόλοιπο 20% από τρίτες χώρες. Οι εξαγωγές είναι μοιρασμένες: 55% στην ΕΕ, 45% στην Ελλάδα. Η πύλη εισόδου των χημικών είναι τα περιορισμένα σε αριθμό λιμάνια με δυνατότητα υποδοχής χημικών και κατά κύριο λόγο το οδικό δίκτυο. Τα προϊόντα της χημικής βιομηχανίας διακινούνται στη χώρα μας κυρίως οδικά, στα μεγάλου μεγέθους νησιά με φορτηγά πλοία, ενώ στα διάσπαρτα μικρά νησιά με οχήματα Ε/Γ-Ο/Γ.
Για πολλά χρόνια –και σε μικρότερο βαθμό και σήμερα– η αποθήκευση των χημικών γίνεται είτε στις αποθήκες των εργοστασίων που τα παράγουν/χρησιμοποιούν είτε στις αποθήκες των διανομέων, οι οποίοι διαθέτουν την απαιτούμενη γνώση και εμπειρία για τη διαχείρισή τους. Σήμερα τα logistics χημικών μετακινούνται σε παρόχους υπηρεσιών, και οι λόγοι είναι οι περιορισμένοι αποθηκευτικοί χώροι που διαθέτουν τα εργοστάσια (κυρίως όσα είναι εγκατεστημένα εκτός βιομηχανικών ζωνών), η σημαντική μείωση της εγχώριας παραγωγής και η υποκατάστασή της από εισαγωγές.
Τα logistics των χημικών στην Ελλάδα αφορούν:
1. Τη χύδην παραλαβή, αποθήκευση και διακίνηση υγρών χημικών. Οι διαθέσιμες εγκαταστάσεις σήμερα είναι ελάχιστες και η δομή της αγοράς μονοπωλιακή, ενώ οι όποιες νέες επενδύσεις συναντούν σημαντικά προβλήματα με τη γραφειοκρατία και τις αντιδράσεις των τοπικών συμφερόντων.
2. Την αποθήκευση και διακίνηση συσκευασμένων χημικών πρώτων υλών, για την εξυπηρέτηση της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας.
3. Την αποθήκευση και διανομή χημικών προϊόντων για καταναλωτική και επαγγελματική χρήση (απορρυπαντικά, φυτοφάρμακα, επεξεργασίας νερού κλπ.) που είτε παράγονται εγχώρια είτε εισάγονται.
Εγκατάσταση και αποθήκευση
Αδειοδότηση λειτουργίας: Ο ν.3325/2005, που τροποποιήθηκε από το ν.3892/2011, επιβάλλει την αδειοδότηση της λειτουργίας των αποθηκών που αποθηκεύουν περισσότερα από 100 κιλά ουσιών οι οποίες ταξινομούνται ως επικίνδυνες (εύφλεκτες, διαβρωτικές, τοξικές κλπ.), πρακτικά του συνόλου των αποθηκών. Επιβάλλει επίσης την τήρηση συγκεκριμένων περιβαλλοντικών όρων, η αυστηρότητα των οποίων είναι συνάρτηση του αποθηκευόμενου όγκου και των ιδιοτήτων των υλικών. Πρόσφατα, τέθηκε σε ισχύ ο ν.4014/2011 που καθορίζει κατά τρόπο απλούστερο τις προϋποθέσεις και τους όρους της περιβαλλοντικής αδειοδότησης. Περιορισμένος αριθμός εγκαταστάσεων έχουν αδειοδοτηθεί έως τώρα.
Επικινδυνότητα αποθέματος και οι επιπτώσεις σε περίπτωση τεχνολογικού ατυχήματος: Η αξιολόγηση της επικινδυνότητας του φυλασσόμενου αποθέματος γίνεται σύμφωνα με τις διατάξεις της ΚΥΑ με αριθμ. 12044/613/Β ΦΕΚ 376/19-3-2007, η οποία αποτελεί εναρμόνιση προς την ευρωπαϊκή οδηγία SEVEZO II. Αποτελεί υποχρέωση του ασκούντος τη δραστηριότητα να αξιολογεί συνεχώς την επικινδυνότητα του αποθέματος και όπου προβλέπεται να εκπονήσει μελέτη ασφάλειας και να την κοινοποιήσει στις αρμόδιες Αρχές. Οι περισσότερες εγκαταστάσεις αγνοούν αν ευρίσκονται εντός των ορίων εφαρμογής της νομοθεσίας.
Ασφάλεια και υγιεινή της εργασίας: Οι εγκαταστάσεις διακίνησης αντιμετωπίζουν ιδιαίτερους κινδύνους σε ό,τι αφορά την ασφάλεια και υγιεινή εργασίας. Κατά την εκπόνηση της μελέτης Εκτίμησης Επαγγελματικού Κινδύνου (ΜΕΚ), πρέπει να δίνεται βαρύτητα στα θέματα συμβατότητας αποθήκευσης διαφορετικών ειδών χημικών προϊόντων (οξέα, βάσεις, χλωριούχα κλπ.) και των επιπτώσεων σε περίπτωση ατυχηματικής ανάμειξης. Πρέπει να υπάρχει σχέδιο αντιμετώπισης ατυχημάτων διαρροής και μείξης των χημικών, καθώς και διαχείρισης των μολυσμένων νερών σε περίπτωση εκτεταμένης χρήσης νερού, π.χ. νερού πυρόσβεσης. Ο τεχνικός ασφάλειας της εγκατάστασης πρέπει να είναι καταρτισμένο άτομο με γνώσεις στη διαχείριση χημικού κινδύνου. Τέλος, απαιτείται η συμπλήρωση των σχεδίων έκτακτης ανάγκης με δράσεις για την αντιμετώπιση του χημικού κινδύνου.
Μεταφορά των επικίνδυνων εμπορευμάτων Το εθνικό νομοθετικό πλαίσιο αποτελεί εναρμόνιση προς τη νομοθεσία του ΟΗΕ και της Ε.Ε. οι οποίες εξελίσσονται διαρκώς. Η εναρμόνιση αυτή συνήθως είναι καθυστερημένη ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τις εσωτερικές θαλάσσιες μεταφορές. Ακολουθεί συνοπτική αναφορά στις ισχύουσες νομοθετικές διατάξεις:
– ΦΕΚ 37/Β/20.01.2012: Αριθμ. 52167/4683: «Προσαρμογή της ελληνικής νομοθεσίας προς τις διατάξεις της Οδηγίας 61/2010/ΕΕ της Επιτροπής της 2ας Σεπτεμβρίου 2010 για την πρώτη προσαρμογή στην επιστημονική και τεχνική πρόοδο των παραρτημάτων της οδηγίας 2008/68/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, σχετικά με τις εσωτερικές μεταφορές επικίνδυνων». Στο Παράρτημα Α περιλαμβάνεται η προσαρμογή στον ADR 2011 που ισχύει στην ΕΕ, ενώ στο Παράρτημα Β η προσαρμογή στον RID για τις σιδηροδρομικές μεταφορές.
– ΠΔ 405/96 ΦΕΚ 272/Α/16.12.1996: «Κανονισμός φόρτωσης, εκφόρτωσης, διακίνησης και παραμονής επικίνδυνων ειδών σε λιμένες και μεταφορά αυτών διά θαλάσσης».
Η νομοθεσία είναι απαρχαιωμένη και παρουσιάζει πολλά προβλήματα στην εφαρμογή. Δυστυχώς η πολιτική ηγεσία και οι υπηρεσίες του εκάστοτε αρμόδιου Υπουργείου Ναυτιλίας αδιαφορούν για την ασφάλεια των εσωτερικών μεταφορών και τον εκσυγχρονισμό τους.
– IMDG CODE (INC AMDT 35-10) για τη διεθνή θαλάσσια μεταφορά.
– ΙΑΤΑ: Dangerous goods regulations 53rd edition για την αεροπορική μεταφορά.
– ΦΕΚ 1310/Β/07.07.2008: Ρυθμίζει τα θέματα που αφορούν την απασχόληση Συμβούλων Ασφαλούς Μεταφοράς Επικίνδυνων Εμπορευμάτων. Κάθε επιχείρηση που διακινεί επικίνδυνα για τη μεταφορά χημικά οφείλει από τη νομοθεσία να απασχολεί πιστοποιημένο Σύμβουλο Μεταφορών.
Περιβαλλοντική ευθύνη Ορίζεται από το Π.Δ. 148/29.09.09, ΦΕΚ 190 Α' / 29 και αφορά την περιβαλλοντική ζημία και οποιαδήποτε άμεση απειλή τέτοιας ζημίας που προκαλείται από την άσκηση των επαγγελματικών δραστηριοτήτων, ανεξάρτητα από υπαιτιότητα του φορέα εκμετάλλευσης. Μεταξύ αυτών των δραστηριοτήτων περιλαμβάνονται αφενός οι δραστηριότητες αποθήκευσης καθώς και οι μεταφορές (οδικώς και σιδηροδρομικώς, μέσω των εσωτερικών πλωτών οδών, θαλασσίως ή εναερίως) επικίνδυνων ή ρυπογόνων εμπορευμάτων. Σήμερα διατίθενται ασφαλιστικά προγράμματα για την κάλυψη έναντι κινδύνων ρύπανσης του περιβάλλοντος.
Ποιότητα των logistics
Πέραν του αυτονόητου της τήρησης της νομοθεσίας, υπάρχουν εθελοντικά συστήματα που προάγουν την ασφάλεια κατά τη μεταφορά και αποθήκευση. Ενδεικτικά αναφέρουμε:
I. SQAS (Safety and Quality Assessment System) www.sqas.org. Αυξανόμενος αριθμός χημικών εταιρειών χρησιμοποιούν το SQAS του CEFIC, για την αξιολόγηση της ασφάλειας, της ποιότητας και των περιβαλλοντικών προτύπων των παρόχων υπηρεσιών εφοδιασμού και μεταφορών. Οι αξιολογήσεις SQAS διενεργούνται από ευρωπαϊκό δίκτυο διαπιστευμένων ανεξάρτητων αξιολογητών, με τη χρήση τυποποιημένου ερωτηματολογίου. To σύστημα βοηθά τις εταιρείες logistics στον εντοπισμό και στη βελτίωση των αδυναμιών τους, καθώς και τις εταιρείες παραγωγής χημικών προϊόντων για την αξιολόγηση των φορέων παροχής υπηρεσιών. Το SQAS είναι ένα μέσο για συνεχή βελτίωση και ως εκ τούτου αποτελεί σημαντικό στοιχείο του Responsible Care, εφαρμοσμένο σε επιχειρήσεις εφοδιασμού και μεταφορών (logistics). Καλύπτει τις εταιρείες οδικών μεταφορών, intermodal operators, τερματικούς σταθμούς, σιδηροδρομικούς μεταφορείς, εργαστήρια συντήρησης σιδηροδρομικών δεξαμενοαμαξών, αποθήκες συσκευασμένων εμπορευμάτων και σταθμούς καθαρισμού δεξαμενών. Περίπου 3.000 επιχειρήσεις στην Ε.Ε. εφαρμόζουν το SQAS.
II. Συστήματα διαχείρισης περιβάλλοντος (ΕMAS, ISO 14001) που συμβάλλουν στη βελτίωση της ασφάλειας.
III. Προγράμματα ή υπηρεσίες του ιδιωτικού τομέα για τη διαχείριση του κινδύνου:
* Πρόγραμμα ICE του CEFIC: Το Intervention in Chemical transport Emergencies (ICE) είναι ένα πρόγραμμα συνεργασίας που έχει συσταθεί από τις χημικές εταιρείες της Ευρώπης. Σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα επιδιώκεται να δημιουργηθεί πλαίσιο για την παροχή βοήθειας με αποτελεσματικό τρόπο: α) κάνοντας χρήση των συστημάτων έκτακτης ανάγκης των ιδίων των χημικών εταιρειών, β) οικοδομώντας πάνω σε υπάρχοντα συστήματα αντιμετώπισης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης –τοπικά, περιφερειακά και που να σχετίζονται με το προϊόν (χλώριο, ισοκυανικά, οξείδιο του αιθυλενίου κλπ.), γ) σε συνεργασία με τις εθνικές αρχές, μέσω των εθνικών χημικών συνδέσμων, δ) προωθώντας την αμοιβαία βοήθεια και συνεργασία στη χημική βιομηχανία.
* Πρωτοβουλίες όπως οι Ericards του CEFIC www.ericards.net.
* Οι καλές πρακτικές στην εκτέλεση των εργασιών logistics με επικίνδυνα χημικά του CEFIC www.cefic.be.
* Οι υπηρεσίες 24ωρης ανταπόκρισης σε περίπτωση χημικού κινδύνου. Προβλέπει 24ωρη τηλεφωνική υποστήριξη επί 365 ημέρες, από εξειδικευμένο προσωπικό, που ανταποκρίνεται σε περιπτώσεις ατυχήματος κατά το χειρισμό και τη μεταφορά επικίνδυνων εμπορευμάτων. Παρέχεται υποστήριξη με σκοπό τη συμμόρφωση με τις απαιτήσεις της νομοθεσίας και την ελαχιστοποίηση των δυσμενών επιπτώσεων των ατυχημάτων. Στην Ελλάδα, η συγκεκριμένη υπηρεσία παρέχεται από την εξειδικευμένη στα χημικά εταιρεία SUSTCHEM Engineering www.sustchem.gr, η οποία διαθέτει Κέντρο ʼμεσης Ανταπόκρισης 24ωρης λειτουργίας.
Η αναβάθμιση της ασφάλειας των logistics των χημικών, πέραν της εφαρμογής της νομοθεσίας, απαιτεί τη διάδοση της γνώσης όσον αφορά τη διαχείριση χημικών, την εκπαίδευση του προσωπικού στις καλές πρακτικές, καθώς και την εφαρμογή εθελοντικών συστημάτων διαχείρισης. Είναι απαραίτητη η συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων logistics και παραγωγών και με τεχνικούς Συμβούλους με εξειδίκευση στην επικινδυνότητα των χημικών.
————————————————————————————————-
*Ο Π. Σκαρλάτος (pscarlatos@suschem.gr) είναι χημικός μηχανικός, πιστοποιημένος σύμβουλος ασφάλειας μεταφορών επικίνδυνων εμπορευμάτων. Είναι γενικός διευθυντής του Συνδέσμου Ελληνικών Χημικών Βιομηχανιών και ιδρυτής της εξειδικευμένης στη διαχείριση των χημικών εταιρείας SUSTCHEM Engineering (www.sustchem.gr). Το άρθρο αποτελεί μέρος εισήγησης που εκφωνήθηκε κατά τη διάρκεια του 1st Southeast European Congress on Supply Chain Management, το Νοέμβριο του 2011 στη Θεσσαλονίκη.
