ʼρθρο του Παντελή Κοντόρη*
Η φαρμακευτική εφοδιαστική αλυσίδα περιλαμβάνει όλες τις δραστηριότητες που σχετίζονται με τη ροή και το μετασχηματισμό πρώτων υλών και υλικών συσκευασίας από το στάδιο της προμήθειας μέχρι τον τελικό καταναλωτή-ασθενή, καθώς και με τη ροή πληροφοριών που αναφέρονται σε αυτές.
Οι φαρμακευτικές εταιρείες μετασχηματίζουν τις πρώτες ύλες και τα υλικά συσκευασίας που παραλαμβάνουν από τους εγκεκριμένους προμηθευτές τους σε έτοιμο φαρμακευτικό προϊόν. Στη συνέχεια, είτε με ιδιόκτητα μεταφορικά μέσα είτε με εταιρείες 3PL με τις οποίες συνεργάζονται, διανέμουν τα φαρμακευτικά προϊόντα σε νοσοκομεία, φαρμακαποθήκες (χονδρέμποροι) και απευθείας στα φαρμακεία, ανάλογα με τη φύση του προϊόντος. Με αυτό τον τρόπο φτάνει το φαρμακευτικό προϊόν στον τελικό καταναλωτή-ασθενή.
Μπορεί κανείς πολύ εύκολα να καταλάβει ότι η φαρμακευτική εφοδιαστική αλυσίδα είναι ιδιαίτερη (λόγω της φύσης του φαρμάκου ως κοινωνικού αγαθού) και πολύπλοκη (λόγω των πολλών επιμέρους στοιχείων που την απαρτίζουν).
Α. Μέτρηση αποδοτικότητας
Εάν κάποιος ασχοληθεί με τη μέτρηση της αποδοτικότητας της φαρμακευτικής εφοδιαστικής αλυσίδας, θα παρατηρήσει ότι είναι ένα πολύπλοκο αντικείμενο με πολλές παραμέτρους. Πολλές φαρμακευτικές επιχειρήσεις αυτή την περίοδο διακατέχονται από ερωτήματα που αφορούν την οικονομική τους πορεία και τον τρόπο με τον οποίο θα μειώσουν το συνολικό κόστος λειτουργίας τους.
Μέχρι τώρα και ιδιαίτερα στην ελληνική αγορά, το είδος των πληροφοριών που συνδέεται με τη μέτρηση της αποδοτικότητας των φαρμακευτικών επιχειρήσεων προέρχεται από τις λογιστικές καταστάσεις. Συμπεράσματα που προκύπτουν από τις λογιστικές καταστάσεις (όπως για την κερδοφορία, τη ρευστότητα, το χρέος, την κεφαλαιακή διάρθρωση της επιχείρησης), όταν αξιολογούνται κατά τακτά χρονικά διαστήματα, βοηθούν σημαντικά στη λήψη αποφάσεων και στη χάραξη στρατηγικής της επιχείρησης.
Οι αποφάσεις που αφορούν την αλυσίδα εφοδιασμού επηρεάζουν ένα σημαντικό αριθμό οικονομικών δεικτών. Το απόθεμα, οι ταμειακές ροές και το κεφάλαιο κίνησης επηρεάζονται άμεσα και καθημερινά από τις αποφάσεις που λαμβάνονται στην εφοδιαστική αλυσίδα.
Παράγοντες όπως η τακτική αξιολόγηση προμηθευτών και η πληροφόρηση για τα επίπεδα των αποθεμάτων έχουν επίδραση στους λογιστικούς δείκτες. Απ’ όλα τα παραπάνω καταλαβαίνουμε πόσο απαραίτητη είναι η μέτρηση της αποδοτικότητας της εφοδιαστικής αλυσίδας και η συσχέτισή της με τα οικονομικά – λογιστικά αποτελέσματα της επιχείρησης.
Β. Πώς μετράμε;
Ας δώσουμε πρώτα ένα ευρύτατα αποδεκτό ορισμό: «Ως μέτρηση της αποδοτικότητας (performance measurement) εννοούμε τη διαδικασία ποσοτικοποίησης της λειτουργικότητας (efficiency) και της αποτελεσματικότητας (effectiveness) των ενεργειών μιας επιχείρησης» (Neely A., 1998).
Η λειτουργικότητα αναφέρεται στο κατά πόσο οικονομικά χρησιμοποιούνται οι πόροι της επιχείρησης, δηλαδή πόσο αποτελεσματικά έχουν μετατραπεί οι εισροές σε εκροές, και η αποτελεσματικότητα αναφέρεται στο κατά πόσο μία επιχείρηση έχει επιτύχει τα αποτελέσματα που επιδιώκει με το μικρότερο δυνατό κόστος. Είναι κοινά αποδεκτό ότι στη φαρμακευτική εφοδιαστική αλυσίδα υπάρχουν ποσοτικά και ποιοτικά μετρήσιμα μεγέθη που πρέπει να αξιολογούνται και να υπολογίζονται σε τακτά χρονικά διαστήματα.
Στο πλαίσιο της εφοδιαστικής αλυσίδας των φαρμάκων, πρέπει να υπολογίζονται οι χρόνοι μεταφοράς μεταξύ διαδοχικών παραγωγών των προϊόντων και υπεργολάβων, καθώς και ο χρόνος παράδοσης στο τελικό σημείο (π.χ. σε ένα νοσοκομείο).
Γ. Ποσοτικά μετρήσιμα μεγέθη
α) Συνολικό Κόστος φαρμακευτικής εφοδιαστικής αλυσίδας
Το συνολικό κόστος της φαρμακευτικής αλυσίδας αξίας αποτελείται από τα ακόλουθα συστατικά κόστους:
* Το κόστος μεταφορών, που χωρίζεται σε κόστος διανομής και κόστος εισαγωγής πρώτων υλών – υλικών συσκευασίας στις εγκαταστάσεις της επιχείρησης. Με άλλα λόγια, το κόστος εισαγωγής πρώτων υλών – υλικών συσκευασίας είναι το κόστος που χρειάζεται να πληρώσει η φαρμακευτική εταιρεία προκειμένου να εισαγάγει τα ακατέργαστα υλικά στις εγκαταστάσεις της. Το κόστος διανομής είναι το κόστος που πληρώνει η φαρμακευτική εταιρεία προκειμένου να μεταφέρει τα φαρμακευτικά προϊόντα από τις εγκαταστάσεις της ή τις εγκαταστάσεις τρίτων με τους οποίους συνεργάζεται στους τελικούς πελάτες της (φαρμακαποθήκες, φαρμακεία, νοσοκομεία).
* Το κόστος παραγωγής, που περιλαμβάνει το εργατικό κόστος, το κόστος των μηχανών, το κόστος επανακατεργασίας και το κόστος των υλικών, ενώ συχνά περιλαμβάνει ειδικές χρεώσεις σε εξοπλισμό και συντήρηση εξοπλισμού.
* Το κόστος των αποθεμάτων, που περιλαμβάνει το κόστος αποθεμάτων τελικών προϊόντων, πρώτων υλών αλλά και ημιετοίμων προϊόντων (work-in-process).
* Το κόστος των αποθηκών, το οποίο λανθασμένα μπορεί να ταυτιστεί με το κόστος τήρησης αποθεμάτων, αλλά στην πραγματικότητα αναφέρεται μόνο στα τελικά προϊόντα και σχετίζεται με τον καταμερισμό προϊόντων και τη διαχείρισή τους μεταξύ των αποθηκευτικών χώρων.
β) Αξιοποίηση πόρων.
Τα inputs στη φαρμακευτική εφοδιαστική αλυσίδα περιλαμβάνουν τις πρώτες ύλες, τα υλικά συσκευασίας, τον παραγωγικό εξοπλισμό, τους ανθρώπινους πόρους, την ενέργεια κλπ. Η βέλτιστη απόδοση επιτυγχάνεται μέσω της καλής οργάνωσης της διαχείρισης των πόρων της εφοδιαστικής αλυσίδας. Για παράδειγμα, η έλλειψη πρώτων υλών – υλικών συσκευασίας δεν επιτρέπει την παραγωγή προϊόντων? άρα αυτό συνεπάγεται έλλειψη προϊόντων από την αγορά, με όλες τις γνωστές συνέπειες.
Από την άλλη, η απόφαση για τήρηση αποθεμάτων είτε σε πρώτες ύλες είτε σε τελικά προϊόντα δημιουργεί μεγάλο κόστος διαχείρισης αλλά και δέσμευσης κεφαλαίου. Τόσο η έλλειψη όσο και ο πλεονασμός των πόρων δημιουργούν σπατάλη χρόνου και χρήματος. Η μέτρηση της απόδοσης εξετάζει το ποσοστό της έλλειψης ή περίσσειας σε κάθε συγκεκριμένο πόρο σε μια συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Η αξιοποίηση των πόρων είναι δείκτης αποτελεσματικότητας της επιχείρησης, καθώς η βέλτιστη εκμετάλλευση των πόρων εξοικονομεί χρήμα και χρόνο και βελτιώνει την απόδοση της αλυσίδας.
Δ. Ποιοτικά μετρήσιμα μεγέθη
Ποιότητα. Η ποιότητα αποτελεί ένα καθοριστικό συστατικό στοιχείο του φαρμάκου, στενά συνδεδεμένο με αυτό σε όλα τα στάδια της ζωής του. Ποιότητα ενός φαρμάκου σημαίνει πρωτίστως ασφάλεια και αποτελεσματικότητα. Από παλιά έχει γίνει συνείδηση σε όλους ότι πρόβλημα στην ποιότητα ενός φαρμάκου μπορεί να επιφέρει αντί θεραπείας μικρές ή μεγάλες βλάβες στη ζωή των ασθενών που θα λάβουν το συγκεκριμένο φάρμακο.
Η ποιότητα ενός φαρμάκου διαμορφώνεται και ενσωματώνεται σε όλα τα στάδια και τις φάσεις της ζωής του, που είναι το στάδιο της έρευνας και ανάπτυξης, το στάδιο της παραγωγής του δραστικού συστατικού, το στάδιο της βιομηχανικής παραγωγής και της συσκευασίας, το στάδιο της αποθήκευσης και της διανομής, και τέλος το στάδιο της χορήγησης και δράσης του. Αναγκαία προϋπόθεση είναι η διασφάλιση της ποιότητας των φαρμάκων σε οποιοδήποτε στάδιο και η ανάπτυξη και εφαρμογή ενός συστήματος διασφάλισης της ποιότητας.
Η μέτρηση της ποιότητας επιτυγχάνεται μέσω μίας σειράς μετρήσιμων μεγεθών, που είναι τα παρακάτω:
* Βαθμός ικανοποίησης του καταναλωτή-ασθενή: Σχετίζεται με την ικανοποίηση του τελικού καταναλωτή-ασθενή και μπορεί να μετρηθεί με τον αριθμό των παραπόνων που λαμβάνονται σε μια χρονική περίοδο. Οι φαρμακευτικές εταιρίες έχουν τμήμα «φαρμακοεπαγρύπνησης» όπου καταγράφονται οι ανεπιθύμητες ενέργειες από τη λήψη των φαρμάκων. Ο βαθμός ικανοποίησης στη φαρμακευτική αλυσίδα έχει να κάνει με την αποτελεσματικότητα του φαρμακευτικού σκευάσματος. Η βασική αρχή των logistics «το σωστό προϊόν, στο σωστό χρόνο και με τη σωστή ποιότητα» είναι κάτι παραπάνω από αυτοσκοπός στην φαρμακευτική εφοδιαστική αλυσίδα.
* Χρόνος διέλευσης παραγγελίας: Αποτελεί το χρόνο που απαιτείται από τη στιγμή που ξεκινά η παραγωγή ενός προϊόντος μέχρι τη στιγμή που ολοκληρώνεται. Ο προγραμματισμός της παραγωγής επηρεάζει σημαντικά το χρόνο αυτό, καθώς μπορεί να δημιουργηθούν αναμονές ημιετοίμων ή αναμονές διαμόρφωσης μηχανών. Το μέγεθος αυτό είναι σημαντικό για το κόστος παραγωγής. Στο πλαίσιο της εφοδιαστικής αλυσίδας μπορεί να περιλαμβάνει και χρόνους μεταφοράς μεταξύ διαδοχικών παραγωγών των προϊόντων και υπεργολάβων.
* Παράδοση της παραγγελίας στην ώρα της: Ο δείκτης αυτός καθορίζει την απόδοση της παράδοσης του προϊόντος και μπορεί να μετρηθεί ως ποσοστό των παραγγελιών που παραδόθηκαν στην ώρα τους ή πριν από τον προκαθορισμένο χρόνο.
* Πιθανότητα έλλειψης αποθέματος: Όταν οι παραγγελίες δεν μπορούν να ικανοποιηθούν από το τηρούμενο απόθεμα προϊόντων, δημιουργείται έλλειψη και εκκρεμότητα της παραγγελίας. Στην περίπτωση που υπάρχει και έλλειψη πρώτων υλών, τότε καθυστερεί η παραγωγή του προϊόντος και δεν μπορούν να επιτευχθούν οι συνήθεις χρόνοι παράδοσης. Η πιθανότητα έλλειψης αποθέματος από τον προμηθευτή ή η πιθανότητα δημιουργίας εκκρεμών παραγγελιών αποτελούν μεγέθη που επηρεάζουν την ποιότητα και χρήζουν πάντοτε διερεύνησης.
* Ακρίβεια των παραδόσεων: Η ακρίβεια στις παραδόσεις των προϊόντων αποτελεί επίσης ένα μετρήσιμο μέγεθος της ποιότητας. Ως σωστές παραδόσεις χαρακτηρίζονται αυτές στις οποίες τα προϊόντα είναι σε συμφωνία με αυτά που ακριβώς παραγγέλθηκαν.
Η διασφάλιση της ποιότητας των φαρμάκων σε οποιοδήποτε στάδιο και η ανάπτυξη και εφαρμογή ενός συστήματος διασφάλισης της ποιότητας είναι προτεραιότητες για τις φαρμακευτικές εταιρείες.
Ε. Συμπεράσματα
Είναι απαραίτητη η μέτρηση της απόδοσης της φαρμακευτικής εφοδιαστικής αλυσίδας με τη χρήση ποσοτικών και ποιοτικών μεγεθών. Η δημιουργία ενός συστήματος μέτρησης απόδοσης θα πρέπει να είναι από τις προτεραιότητες κάθε φαρμακευτικής εταιρείας.
Προκειμένου να επιτευχθεί βελτιωμένη απόδοση της φαρμακευτικής αλυσίδας και να οδηγηθούμε πιο κοντά στο στόχο της βελτιστοποίησης, θα πρέπει να πραγματοποιούνται μελέτες μετρήσεων σε όλο το μήκος της εφοδιαστικής αλυσίδας. Η εφοδιαστική αλυσίδα προσθέτει αξία στο φαρμακευτικό προϊόν. Ειδικά σήμερα που η μείωση του κόστους είναι αναγκαιότητα για τις φαρμακευτικές εταιρείες, η μέτρηση των παραμέτρων και η σωστή χρησιμοποίηση των πόρων της αλυσίδας αξίας είναι αυτοσκοπός. ʼλλωστε, σύμφωνα με τον William Edwards Deming, «δεν μπορείς να διαχειριστείς ό,τι δεν μπορείς να μετρήσεις».
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Chan F. (2003) Performance measurement in a supply chain, International Journal Of Advanced Manufacturing Technology.
- Gunasekarana A., Patel C. ,Mc Gaughey R. (2004) A framework for supply chain performance Measurement.
- Kurien G, Qureshi M.(2011) Study of performance practices in supply chain management.
- Neely, A.D. (1998), Measuring Business Performance.
- Wong K. (2009) Supply Chain Evaluation: Trends and challenges
* Ο Παντελής Κοντόρης εργάζεται στο Τμήμα Logistics της ΒΙΑΝΕΞ. Είναι απόφοιτος του Τμήματος Βιομηχανικής Διοίκησης του Πανεπιστημίου Πειραιά κι έχει Master of Science στα Logistics και στα Οικονομικά της Υγείας.
